वीर सावरकर – या नावातच असीम तेज, अद्वितीय शौर्य आणि अखंड राष्ट्रप्रेम सामावलेले आहे. त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा मागोवा घेतल्यास, आपणास असंख्य प्रेरणादायी पैलू दिसून येतात. आजच्या भारताला खऱ्या अर्थाने समजून घ्यायचे असेल, तर सावरकरांचा इतिहास आणि विचार समजून घेणे अत्यावश्यक आहे.
प्रारंभ – एका क्रांतिकारकाची जडणघडण
२८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर या छोट्याशा गावात विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील दामोदरपंत आणि आई राधाबाई हे राष्ट्रभक्त होते. सावरकरांचे मोठे बंधू बाबाराव सावरकर हे त्यांच्या देशप्रेमाचे पहिले गुरू होते. त्यांनीच लहानपणीच विनायकांच्या मनात स्वातंत्र्याचे बीज पेरले.
शालेय जीवनातच त्यांनी ‘मित्रमेला’ ही संघटना स्थापन केली, जी पुढे ‘अभिनव भारत’ या क्रांतिकारी संघटनेत परिवर्तित झाली. या वयातच त्यांनी स्वदेशी, स्वभाषा आणि स्वसंस्कृतीचा पुरस्कार केला.
विदेशातील क्रांती – ज्ञान आणि क्रांतीची संगती
लंडनमध्ये शिक्षण घेत असताना सावरकरांनी “१८५७ चा स्वातंत्र्यसमर” हा ग्रंथ लिहिला, ज्याने ब्रिटिशांच्या छातीत धडकी भरवली. त्यांनी भारताबाहेर राहूनही क्रांतिकारी चळवळींना दिशा दिली. सावरकर हे पहिले भारतीय होते ज्यांनी विदेशी भूमीवर “पूर्ण स्वातंत्र्य” (Complete Independence) ही संकल्पना मांडली होती.
काळ्या पाण्याची शिक्षा – असीम धैर्य आणि सहनशीलतेचे प्रतीक
ब्रिटिश सरकारने सावरकरांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये दोन जन्मठेपेची शिक्षा दिली – म्हणजे तब्बल ५० वर्षे. त्या काळ्या पाण्यात त्यांनी जो अन्याय, शारीरिक छळ, आणि अमानुषता सहन केली, तो इतिहास पाहूनही अंगावर काटा येतो. तरीही त्यांनी हार मानली नाही. त्यांनी जेलमध्ये असतानाही अनेक पुस्तकांचे लेखन केले, काव्ये रचली आणि कैद्यांना शिक्षण दिले.
सामाजिक सुधारक – हिंदुत्व आणि विज्ञाननिष्ठा यांचा संगम
सावरकर हे केवळ क्रांतिकारक नव्हते, तर महान समाजसुधारकही होते. त्यांनी अस्पृश्यतेविरुद्ध लढा दिला, जातिभेद नष्ट करण्यासाठी “पतितपावन मंदिर” स्थापन केले, जिथे सर्व जातींच्या लोकांना प्रवेश होता. त्यांचे “हिंदुत्व” हे कोणत्याही धर्मविरोधी नव्हते, तर सांस्कृतिक एकात्मतेवर आधारित होते.
लेखक, इतिहासकार आणि विचारवंत
वीर सावरकर हे असामान्य लेखक होते. त्यांनी “माझी जन्मठेप”, “गोमंतक”, “हिंदूपदपादशाही”, “हिंदुत्व” अशा अजरामर साहित्यकृती लिहिल्या. त्यांच्या लेखनात राष्ट्रभक्ती, इतिहासदृष्टी आणि सामाजिक विचार ठासून भरलेले आहेत. त्यांच्या लेखनामुळे अनेक तरुणांना देशासाठी प्राण देण्याची प्रेरणा मिळाली.
अंतीम प्रवास – एक सूर्य अस्तास गेला, पण तेज राहिले
२६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी या महामानवाने “आत्मार्पण” करत जगाचा निरोप घेतला. पण त्यांच्या विचारांचे, कार्याचे आणि बलिदानाचे तेज अजूनही भारतमातेला प्रकाश देत आहे.
सावरकरांचा संदेश – आजच्या भारतासाठी
आज भारताला अशाच कणखर, राष्ट्रनिष्ठ आणि विज्ञाननिष्ठ विचारांची गरज आहे. सावरकरांनी सांगितले होते – “देशभक्ती ही धर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे”. त्यांनी श्रद्धेपेक्षा तर्काला महत्त्व दिले. त्यांनी विज्ञान, स्वातंत्र्य, आणि एकात्मता यांची सांगड घातली होती.
उपसंहार – आपण सावरकरांचे वारसदार आहोत का?
आज प्रत्येक भारतीयाने स्वतःला हा प्रश्न विचारायला हवा – आपण वीर सावरकरांच्या विचारांचे खरे वारसदार आहोत का? जर आपण त्यांच्या आत्मबलिदानाचे स्मरण करत, त्यांच्या विचारांना कृतीत आणले, तरच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
जय हिंद!
वंदे मातरम्!
सुमित एस. कुलकर्णी